خانه علوی(موزه سفال)

شهر تبریز به عنوان یکی از مهم‌ترین شهرهای تاریخی ایران، همواره دارای جایگاه ویژه‌ای در عرصه فرهنگ، هنر و معماری بوده است. وجود بناهای ارزشمند تاریخی در این شهر، گواهی بر پیشینه غنی و هویت فرهنگی آن است. در میان این آثار، خانه‌های تاریخی تبریز از اهمیت خاصی برخوردارند؛ زیرا علاوه بر نمایش ویژگی‌های معماری سنتی ایران، بازتابی از شیوه زندگی، باورها و ساختار اجتماعی دوره‌های مختلف تاریخی به شمار می‌روند.

خانه علوی یکی از بناهای ارزشمند تاریخی شهر تبریز است که با برخورداری از عناصر شاخص معماری سنتی، نمونه‌ای قابل توجه از خانه‌های اعیانی این شهر محسوب می‌شود. این بنا با بهره‌گیری از اصول معماری ایرانی، از جمله توجه به اقلیم، سازمان‌دهی فضایی مناسب و استفاده از تزئینات هنری، توانسته است بخشی از هویت معماری دوره خود را حفظ کند. بررسی ویژگی‌های معماری و تاریخی این خانه می‌تواند در شناخت بهتر روند تحول معماری مسکونی تبریز و همچنین حفظ و احیای میراث فرهنگی این شهر مؤثر باشد.

در این مقاله تلاش شده است ضمن معرفی خانه علوی، به بررسی پیشینه تاریخی، ویژگی‌های معماری، عناصر تزئینی و اهمیت فرهنگی آن پرداخته شود تا نقش این بنا در حفظ هویت تاریخی و معماری شهر تبریز روشن‌تر گردد.

خانه علوی در تبریز، خیابان شمس تبریزی، ایستگاه گرو، کوچه صرافلار (صرافلر)، شماره ۱۰۰ واقع شده است (کی نژاد و شیرازی، ۱۳۸۹، ۹۴). این بنا با شماره ثبت ۷۸۰۳ در تاریخ ۱۳۸۱/۱۲/۱۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و قدمت آن مربوط به دوره قاجاریه و پهلوی می باشد (اسمعیلی سنگری و عمرانی، ۱۳۹۲، ۱۲۳). کاربری کنونی این بنا موزه سفال و آموزش سفالگری است (همان، ۱۲۳). این خانه توسط خانواده صرافلار در کوچه و محله ای که به همین نام شناخته می شود ساخته شده و در گذشته با دو خانه دیگر در ضلع جنوبی حیاط یک مجموعه کامل بوده است که بعد ها تفکیک شده است (همان، ۱۲۳).

به گفته افراد محل، خانه دارای اصطبل در روبروی بنا بوده است (همان، ۱۲۳). این خانه دارای یک حیاط مستطیل شکل است که بنای اصلی در جبهه شمالی و شرقی آن قرار گرفته است (کی نژاد و شیرازی، ۱۳۸۹، ۹۴). در گذشته از طریق یک هشتی ورودی وارد این خانه می شدند اما اکنون هشتی از بین رفته و در اثر تفکیک ها، ورودی خانه تبدیل به یک دالان طولانی شده است (اسمعیلی سنگری و عمرانی، ۱۳۹۲، ۱۲۳). پس از عبور از دالان وارد حیاط مستطیل شکل خانه می شویم که در محور اصلی آن یک حوض و دو باغچه کناری جای گرفته است (همان، ۱۲۳). جبهه شمالی، که دو طبقه دارد، از ایوان ستون داری تشکیل یافته که دارای تزیینات گچی در پیشانی آن و نیز سرستون هاست (کی نژاد و شیرازی، ۱۳۸۹، ۹۴). در طبقه همکف این قسمت، یک تالار (طنبی) بزرگ قرار دارد که دو اتاق در دو طرف آن واقع شده است (همان، ۹۴). اتاق سه دری (طنبی) مستطیل شکل است و دو اتاق جانبی مستطیل شکل آن را در میان گرفته اند (اسمعیلی سنگری و عمرانی، ۱۳۹۲، ۱۲۳). ارتباط با زیرزمین از دو طرف ایوان صورت می گیرد؛ در مرکز زیرزمین یک حوضخانه با سقف کاربندی شده و رنگ و یک حوض سنگی وجود دارد و از قسمت های مجاور حوضخانه به عنوان انبار و حمام استفاده می شده است (کی نژاد و شیرازی، ۱۳۸۹، ۹۴). طبقه همکف سازه طاق و گنبدی دارد و سقف حوضخانه دارای کاربندی های بسیار زیبا می باشد (اسمعیلی سنگری و عمرانی، ۱۳۹۲، ۱۲۴). نمای اصلی بنا ایوان دار است که بر روی دو ستون استوار بوده و در مرکز آن یک سنتوری قرار دارد؛ در دو طرف سنتوری بر روی گوشواره ها دو نیم دایره قرار دارد که دارای تزیینات گچی می باشند (همان، ۱۲۴). در ضلع شرقی حیاط نیز چند اتاق تو در تو قرار گرفته و دو راهروی جانبی با دو ردیف پله موجود می باشد (اسمعیلی سنگری و عمرانی، ۱۳۹۲، ۱۲۳). جبهه شرقی از دو طرف دارای پله ورودی است و نمای آن تزیینات آجری دارد (کی نژاد و شیرازی، ۱۳۸۹، ۹۴). در جبهه غربی، دیوار دارای طاق نماست (همان، ۹۴). تزیینات گچی در سنتوری و ایوان به شکل درخت مو، گچبری هایی به شکل آجرکاری، گچبری های گل و بوته و پرندگان در دو طرف ایوان، سرستون های گچی و تزیینات آجری به ویژه در نمای شرقی از ویژگی های هنری این بنا محسوب می شوند (اسمعیلی سنگری و عمرانی، ۱۳۹۲، ۱۲۴). بنا در مالکیت سازمان میراث فرهنگی استان می باشد و از آن به عنوان خانه سفال جهت آموزش سفالگری بهره برداری می شود (همان، ۱۲۴).

خانه علوی تبریز یکی از نمونه‌های ارزشمند معماری مسکونی اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی به شمار می‌آید که با برخورداری از ویژگی‌های شاخص معماری سنتی ایرانی، جایگاه ویژه‌ای در میان خانه‌های تاریخی این شهر دارد. سازمان‌دهی فضایی بنا، وجود حیاط مرکزی، ایوان ستون‌دار، حوضخانه، فضاهای خدماتی و همچنین استفاده از عناصر تزئینی متنوع همچون گچبری‌ها، کاربندی‌های زیبا و آجرکاری‌های هنرمندانه، نشان‌دهنده توجه معماران آن دوره به جنبه‌های عملکردی و زیبایی‌شناختی معماری است.

این بنا علاوه بر ارزش‌های معماری، از نظر تاریخی و فرهنگی نیز دارای اهمیت فراوان است؛ زیرا بخشی از هویت و شیوه زندگی خانواده‌های متمول تبریز در گذشته را بازتاب می‌دهد. ثبت خانه علوی در فهرست آثار ملی ایران، بیانگر ارزش و ضرورت حفاظت از آن برای نسل‌های آینده است. تغییر کاربری بنا به موزه و مرکز آموزش سفالگری نیز نمونه‌ای موفق از احیای بناهای تاریخی و بهره‌برداری فرهنگی از میراث معماری محسوب می‌شود که ضمن حفظ اصالت بنا، به تداوم حیات و پویایی آن کمک کرده است. از این رو، خانه علوی را می‌توان نمونه‌ای برجسته از پیوند میان حفاظت از میراث فرهنگی و استفاده معاصر از بناهای تاریخی دانست.